Halloween ontrafeld van Bijbelse verbanning van de 10 stammen tot Samhain en de ophef in Rotterdam
Halloween lijkt op het eerste gezicht een importfeest vol pompoenen, verkleedpartijen en griezeldecor. Toch ligt onder dat vrolijke oppervlak een lange geschiedenis van dodenherdenking, oogstfeesten, kerkelijke kalenderpolitiek en religieuze grensbewaking. Wie alleen naar Samhain wijst, als oorsprong, mist een groot deel van het verhaal!
Halloween is geen feest met één oorsprong. Het is eerder een kruispunt. Keltische seizoensrituelen, christelijke heiligenverering, alchemistische fases, middeleeuwse bedeltradities, migratie naar Amerika en moderne popcultuur lopen er door elkaar. Tegenwoordig kijken we alleen naar het duistere aspect. Dat werd zichtbaar bij de ophef rond een Halloweenfeest in de Laurenskerk in Rotterdam.
Halloween begon niet alleen bij Samhain
Samhain wordt vaak genoemd als dé oorsprong van Halloween. Dat is begrijpelijk, maar ook wat te simpel. Samhain was in delen van de Keltische wereld, vooral in Ierland en Schotland, een seizoensmarkering rond het begin van november. De oogst was binnen, het vee werd naar winterweiden gebracht en de donkere helft van het jaar begon.
In latere verhalen kreeg Samhain een sterk symbolische lading. De grens tussen de wereld van de levenden en de wereld van de doden zou dunner zijn. Vuren, offers, maskers en voedselgaven speelden een rol in de omgang met onzekerheid, voorouders en het onbekende.
Toch moeten we voorzichtig zijn. Veel populaire beweringen over Samhain komen uit latere bronnen of uit negentiende-eeuwse reconstructies. Wat wel duidelijk is: het moment rond 31 oktober en 1 november had al vroeg betekenis, juist omdat het viel op een kantelpunt in het jaar.
De huidige Halloween-traditie groeide niet alleen uit Samhain, maar ook uit christelijke praktijken. De naam zelf komt van All Hallows’ Eve, de avond vóór Allerheiligen. Allerheiligen op 1 november en Allerzielen op 2 november draaiden om de heiligen, de gestorven gelovigen en het gebed voor de doden. De doden waren dus niet alleen een “heidens” thema. Ze stonden ook midden in de kerkelijke liturgie!
De christelijke kalender gaf Halloween zijn naam!
De kerk verving oude gebruiken niet altijd door ze simpelweg te verbieden. Vaak gaf ze bestaande tijden, plaatsen en symbolen een nieuwe betekenis, dit noemen we kerstening. Zo gebeurde dat ook rond de rituele overgang die tegenwoordig bekend is als halloween. Rond 1 november ontstond een christelijke periode van herinnering, gebed en bezinning op sterfelijkheid, zodat mensen sneller overgingen tot het christelijke geloof, omdat het erkenning gaf.
In de middeleeuwen ontstonden gebruiken die verrassend veel lijken op latere Halloween-tradities. Mensen gingen langs de deuren, zongen of baden voor de doden en ontvingen daarvoor kleine koeken, zogeheten soul cakes.
Daarmee wordt Halloween minder vreemd dan het soms lijkt. Het is niet alleen een Amerikaans griezelfeest dat plotseling Nederland binnenkwam. Het heeft wortels in Europese volkscultuur én in de christelijke & zelfs joodse tradities (over die laatste lees je zo meer).
Wel veranderde het feest sterk toen Ierse en Schotse migranten hun gebruiken meenamen naar Noord-Amerika. Daar groeide Halloween uit tot een breed volksfeest. De uitgeholde raap werd een pompoen. Het langs de deuren gaan werd trick-or-treat. In de twintigste eeuw voegden film, commercie en populaire horrorbeelden er spokenhuizen, plastic skeletten en kostuumwinkels aan toe.
Halloween zoals we het nu kennen is dus een mengvorm. Juist dat maakt het fascinerend, maar ook gevoelig en dat terwijl de oorsprong juist naar europa kwam vanuit de omgeving van jeruzalem.
De Laurenskerk in Rotterdam is paradoxaal
Ook in Nederland wordt Halloween steeds zichtbaarder. Winkelstraten, pretparken, scholen en buurten doen eraan mee. Vaak blijft het speels en commercieel. Toch ontstaat er discussie zodra Halloween een kerkelijke ruimte binnenkomt.
Dat gebeurde rond een Halloweenfeest in de Laurenskerk in Rotterdam. De ophef daarover maakte duidelijk hoe verschillend mensen naar dezelfde plek kijken. Voor de één is een kerkgebouw ook een cultureel monument dat ruimte kan bieden aan evenementen. Voor de ander blijft het allereerst een gewijde plek, verbonden met gebed, Bijbel en eredienst.
Wie meer over die discussie wil zoeken, vindt achtergrond via deze link naar de ophef rond een Halloweenfeest in de Laurenskerk in Rotterdam.
In de bijbel staat geen tekst die over pompoenen, kostuums of 31 oktober spreekt. Toch zijn er theologische studies die ervoor pleitte dat halloween juist zijn oorsprong vindt in het Oude Testament van de bijbel. En wel bij de verbanning van de 10 stammen van Israël (niet te verwarren met de huidige staat) Jerobeam was de koning van het noordelijke koningkrijk van Isreal. Hij was daarbij de koning van 10 stammen in dit gebied. In dit deel bevond zich niet de al eeuwenlang belangrijke plaats, jeruzalem. Deze bevond zich namelijk in Juda. Eind augustus werd in jeruzalem het loofhuttenfeest (Soekot) gevierd. Uit angst dat zijn inwoners in het andere deel zouden blijven hangen. Verzon Jerobeam een ander 'religeus' feest. God waarschuwde hem, maar Jerobeam luisterde niet en liet 2 gouden stieren maken, waar aan geofferd werd. God verbanden de 10 stammen, en deze kwamen -al is dat niet historisch bewezen- o.a. in europa. Waar hun ritueel zich mengde met de lokale tradities.
Psyche Aurea helpt om symbolen serieus te nemen
Podcast 11 van seizoen 1 van Psyche Aurea helpt om een symbolische benadering te zien waarom dit feest mensen blijft aantrekken, zonder halloween plat te slaan tot 'goed' of 'fout'.
Halloween geeft vorm aan thema’s die veel mensen liever vermijden: dood, schaduw, vermomming, angst en het onbekende. Een masker kan simpel vermaak zijn, maar ook een tijdelijke ontmoeting met een verborgen kant van de mens. Een skelet kan decoratie zijn, maar ook een memento mori, een herinnering dat het leven eindig is.
Dat maakt Halloween psychologisch nog interessanter. De vraag is dan niet alleen waar Halloween vandaan komt, maar ook wat mensen erin zoeken en hoe het paralel staat met onze psyche. Het is een feest die hoort bij de seizoenen. De cyclus ziet van onze menselijke psyche, en laat zien dat zelfreflectie belangrijk is. Halloween stelt dat we dankbaar mogen zijn voor wat is geweest en dat wat niet meer werkt mag sterven. Het laat voelen dat we ook stil moeten staan bij onze schaduwen, en deze alleen de baas kunnen worden als we deze kennen. Alleen dan kunnen we opnieuw geboren worden in de winter!
Halloween ligt op de grens van het zichtbare en onzichtbare. Het bewuste en het onbewuste.
Wat Halloween ons kan leren
Halloween ontrafelen betekent niet dat alle raadsels verdwijnen. Het feest is juist boeiend omdat het tegenstrijdig is. Het is oud en modern. Christelijk en voorchristelijk. Speels en duister. Commercieel en ritueel. Voor sommigen leeg vermaak, voor anderen een teken van spirituele groei.
Wie de oorsprong serieus bekijkt, ziet meer dan pompoenen en spoken. Samhain verklaart een deel. De christelijke kalender verklaart een ander deel. Jerobeam en de Bijbelse ballingschap verklaren waarom rituele vermenging tot vandaag gevoelig ligt. En de Rotterdamse ophef laat zien dat deze vragen niet alleen in boeken spelen, maar ook midden in de stad.
Misschien is dat de beste manier om Halloween te benaderen: niet snel wegzetten, maar zorgvuldig lezen. Welke symbolen gebruiken we? Welke verhalen vertellen we ermee? En welke grenzen vinden we belangrijk, thuis, in de buurt en in gebouwen die een religieuze geschiedenis dragen, maar vooral in onszelf!
Halloween nodigt uit tot griezelen, maar ook tot nadenken. Juist daarin zit de blijvende kracht van dit merkwaardige feest.
Opmerkingen